Sobibor
Gedwongen in een veetrein, zonder uitzicht op nieuw leven
Zij wisten toen nog niet, wat zij later zouden geven
Aussteigen werd geroepen en maak maar snel een rij
Mannen hier, en vrouwen daar met jonge kinderen erbij
Daar staan de bomen, het gras en het perron
Stille getuigen, van waar deze horror ooit begon
Tussen twee hekken door met als eind een valse hoop
Een list bedacht door leugenaars, hier gaan we toch niet dood
Lange rijen, in winterse kou en zomerse hitte
Kleding, haar en leven, hun laatste bezittingen
Mannen hier, en vrouwen daar
Niets werd gespaard, zo ook niet hun haar
Daar zijn de kamers, acht in totaal
Mannen, vrouwen, kinderen, einde verhaal
Dodenherdenking & Bevrijdingsdag
Op 4 mei herdenken we de doden, op 5 mei vieren we de vrijheid. Voor beide dagen schreven onze dichters gedichten. Wie een gedicht voor 4 mei zoekt, om voor te dragen bij een herdenking of te lezen rond de twee minuten stilte, vindt hier ingetogen woorden bij het verlies en de dankbaarheid die deze dagen dragen.
4 mei 2050
1939, een Joods kind mag er niet zijn
Ze heeft een ernstige misdaad begaan
Al is ze is nog maar zo klein
Ze is beschuldigd van haar bestaan
1948, haar gehele familie vermoord
Ze zegt haar vaderland vaarwel
Op zoek naar een nieuw oord
Vertrekt zij eenzaam naar Israël
2023, een Palestijns kind mag er niet zijn
Ze heeft een ernstige misdaad begaan
Al is ze nog maar zo klein
Ze is beschuldigd van haar bestaan
2026, haar gehele familie vermoord
Ze zegt haar leven vaarwel
Niemand die zich om haar bekoort
Vertrekt zij uit deze levende hel
2050, beiden hebben alles verloren
Iedereen heeft het altijd geweten
Om het feit dat zij “verkeerd” zijn geboren
4 mei 2050, opdat wij niet vergeten…..
Moed
Moed ontluikt in oorlogstijd
Tijdens die ongelijke strijd
tussen wapens en weerlozen
dan is het omzien naar elkaar
en genieten van elk mooi gebaar
want het kan zo over zijn.
Wat goed doen is
wordt helderder
maar helpen vergt soms moed
en offers brengen.
Willen we dat?
Een moeilijk dilemma
Wat levert het je op?
Moedige mensen geven geen raad
Maar geven hierin het voorbeeld.
Oorlog
Oorlog is waanzin
Oorlog is chaos
Oorlog is dood
Voor ongewenste mensen
Zoals toen Joden, Sinti’s
En mensen zoals ik,
De gehandicapte Untermensch
Is dit in vredestijd anders?
zijn er ook nu mensen
Zichtbaar of onzichtbaar,
Die liever niet gezien worden door de maatschappij?
En stilletjes kalt gesteld worden?
Geweigerd worden op de scholen
Of vanwege hun naam
Niet aangenomen voor een baan?
Voor hen blijft het oorlog.
Doe er wat aan, in vredesnaam.
Tussen vieren en wegkijken
Op 5 mei hangen de vlaggen uit.
We vieren dat we vrij zijn.
We lopen buiten, spreken hardop,
kiezen ons eigen leven.
Maar hoe vaak staan we stil
bij wat dat echt betekent?
Vrijheid is niet vanzelf gekomen.
En ze blijft niet vanzelf evenmin.
Er zijn mensen voor gegaan.
Die risico namen, die verloren,
zodat wij nu kunnen leven
zonder angst om wie we zijn of wat we zeggen.
Tegelijk is er iets ongemakkelijks.
Want terwijl wij vieren,
zijn er plekken waar vrijheid ontbreekt.
Waar mensen zwijgen omdat ze moeten.
Waar keuzes geen keuzes zijn.
Dat is niet ver weg.
En het is ook niet nieuw.
Maar we lijken eraan te wennen.
Vrijheid is geen bezit.
Het is iets wat je moet blijven doen.
In hoe je kijkt naar anderen.
In wat je accepteert, en wat niet.
Het vraagt dat we niet wegkijken.
Niet hier, en niet daar.
Dat we beseffen: het kan ook anders lopen.
Dus vier de vrijheid.
Maar neem haar niet als vanzelfsprekend.
En besef: zolang niet iedereen vrij is,
blijft er werk te doen.
Twee minuten, en meer
Op vier mei wordt het stil.
De wereld houdt even haar adem in,
alsof ze zich herinnert
dat leven breekbaar is.
Twee minuten.
Voor namen die we kennen,
en voor de ontelbaren zonder naam,
die vielen in het donker van geweld.
Maar luister -
achter die stilte klinkt meer.
Niet alleen het verleden spreekt,
maar ook het heden dat niet zwijgt.
Van straten in Gaza tot velden in Oekraïne,
van steden in Libanon tot schaduwen in Iran -
overal waar de grond nog trilt van angst,
liggen verhalen die nooit zijn afgemaakt.
Mensen, zoals wij.
Met handen die wilden bouwen,
met ogen die morgen zochten,
met stemmen die nog iets wilden zeggen.
Kruip even in hun laatste seconden.
De adem die stokt.
De gedachte aan thuis.
Een naam die nog gefluisterd wordt
maar niemand meer bereikt.
Voel het.
Al is het maar een ogenblik.
Misschien is twee minuten
dan te kort.
Misschien moeten we elke dag
even buigen voor wat verloren ging.
Niet uit schuld,
maar uit menselijkheid.
Twee minuten per dag
waarin we niet wegkijken,
waarin we niet wennen
aan wat nooit gewoon mag worden.
Zodat herinnering geen ritueel blijft,
maar een richting wordt.
En stilte geen einde is,
maar een begin.
Van zorgvuldiger leven,
van zachter spreken,
van het weigeren te vergeten.
Voor hen die geen tijd meer kregen.
Voor ons die nog kunnen kiezen.
Noord-Ierland
ik kende een jongen
met een rare “r”
zijn moeder kwam uit Armagh
ze rookte mentholsigaretten
en zei dat protestanten
ook maar mensen zijn
“maar dan dommer”
De Joegoslaven
ze heetten allemaal iets met ‘ić’
in het flatje boven de bakker
de moeder glimlachte vaak
maar de vader keek voetbal
alsof het een oorlog was
en zwijgen een taal
Soldaatje
we speelden soldaatje
achter de boerderij
niemand wilde de mof zijn
ook mijn neef niet
die later geschiedenis ging studeren
De kinderen van Gaza
Als wij oorlogsleed herdenken en oreren 'dit nooit meer'.
Lucht dat op omdat we stilstaan bij het onrecht van weleer.
Maar heeft 'dit nooit meer' wel waarde
Als we dagelijks nog zien.
Dat het kwaad nog steeds op aarde
haar beloop heeft bovendien.
Laat de kinderen van Gaza
Zonder schuld en of verweer
merken dat er niet slechts 'poe ha'
zit verpakt in 'dit nooit meer'
Schreeuw van de laatste eeuw
Er is de laatste honderd jaar veel gebeurd.
Oorlog,wederopbouw van mijn stad,Rotterdam.
Nu is de bevolking moslim of gekleurd.
Het coa dat er voor zorgt dat alles wat hier niet thuishoort in grote getalen hierheen kwam.
De vierde mei 2025
De vierde mei, de dag
Wij de gevallenen herdenken
Van oorlogsgeweld.
Alleen sommige principiëlen
Deden het al gisteren,
Zij herdenken, principieel,
Dit jaar niet op zondag,
Wijl de predikanten
Van hun hoge kansel,
Op de dag des Heren
Vaak doden herdenken.
Ook zijn er dissidenten,
Die niet alleen Nederlanders,
Maar ook Oekraïners, Gazanen,
En andere etniciteiten
Vandaag willen gedenken.
Zelfs oorlogslachtoffers kunnen
Tot tweespalt leiden.
DODENHERDENKING - het wringt
wij staan stil
bij wat was
bij wat nooit meer mocht zijn
bij namen die werden gewist
levens die werden vertrapt
lichamen weggevoerd
als afval van de mensheid
wij zeggen
dit nooit weer
zacht, plechtig
met bloemen in de hand
en stilte in ons hoofd
maar ergens anders
klinkt geen stilte
daar is het schreeuwen
vallen bommen dag na dag
huilen kinderen zonder huis
wij kijken
wij zien
wij weten
en wij zwijgen
wat zijn woorden waard
als ze niet gedragen zijn
wat is herdenken
als het niet ook kiezen is
de doden van toen
draaien zich om
niet om hun rust te vinden
maar omdat zij weten
de graven van nu
worden al gegraven
naast die van hen
nooit weer
velen stierven
en velen sterven nog
door oorlog, door geweld
juist in de strijd
oorlog en geweld te stoppen
we staan stil - twee minuten
maar stil zijn alleen is niet genoeg
wie écht herdenkt kijkt niet weg
maar ziet de prijs die zij betaalden
voor de vrede die wij beleven mogen
echt eerbetoon ligt niet in bloemen
niet in vlaggen halfstok
het ligt in daden – van jou en mij
in spreken waar gezwegen wordt
in kiezen voor recht
waar onrecht woekert
in stelling nemen
tegen haat en tegen uitsluiting
tegen elke vorm van vergeten
tachtig jaar na de oorlog
roept de stilte nog steeds
om stem, verzet en beweging
want “nooit weer”
is geen zin uit de geschiedenis
het is een opdracht
aan ieder van ons
om de vrijheid te bewaken
in hoe wij kijken, spreken en handelen
in het klein en in het alledaagse
wij herinneren en eren hen
door naast terug vooruit te kijken
door solidariteit met wie nu lijdt
door onrecht aan te wijzen
zelfs als het ons niet raakt
zolang wij herinneren én handelen
is hun offer geen verleden
maar bron van en voor toekomst
Oorlog doet iedereen pijn
Oorlog
Oorlog is een vreselijk idee,
Daar praat iedereen over mee,
Van jong tot oud,
Oorlog is geen goud.
Oorlog is een vreselijk idee;
Oorlog is vol leed, verdriet en zorg,
Je zou er maar in leven,
Ook al is het maar even;
Dat zou niemand van ons willen.
Oorlog is een vreselijk idee;
Gelukkig leven wij in vree,
Gelukkig geen geweld en oorlog (in ons land);
Oorlog is en blijft een vreselijk idee.
Herdenken en vieren
De vierde en de vijfde mei horen bij elkaar, al verschillen ze volledig van toon. Op 4 mei herdenkt Nederland alle oorlogsslachtoffers: om acht uur ’s avonds valt het land twee minuten stil, en op de Dam en bij honderden monumenten in dorpen en steden worden kransen gelegd. Vaak zijn het scholieren die daar een gedicht voordragen. Het is een traditie die laat zien hoe woorden de herinnering levend houden waar jaartallen en cijfers tekortschieten. Op 5 mei slaat de stemming om: Bevrijdingsdag viert met festivals, muziek en het vrijheidsvuur dat we sinds 1945 in vrijheid leven, en dat die vrijheid onderhoud vraagt.
De gedichten in deze rubriek zijn voor beide dagen geschreven. Sommige passen bij de stilte van een herdenking of een kranslegging, andere vieren juist het licht dat na de oorlog terugkwam. Wie breder wil lezen vindt verwante woorden bij de vredesgedichten, de gedichten over vrijheid en de oorlogsgedichten die de achtergrond van deze dagen belichten.
Heb je zelf woorden gevonden bij 4 of 5 mei? Voeg je gedicht toe. Misschien wordt het bij een volgende herdenking voorgedragen.